Gaslighting, kişinin kendi hafızasından, algılarından ve yaşadığı olayların gerçekliğinden şüphe etmesine neden olan psikolojik bir manipülasyon yöntemidir. Gerçekleri inkâr etme, duyguları küçümseme, suçu karşı tarafa yöneltme ve kişinin özgüvenini zayıflatma gibi davranışlarla ortaya çıkabilir. Uzun vadede kişinin ilişkilerini, karar verme becerisini ve günlük yaşamını olumsuz etkileyebilir.
Gaslighting kişinin kendi hafızası ve algısından şüphe duymasına neden olan psikolojik baskı yöntemidir. 1938 senesinde sahnelenen Gas Light oyunundan adını alan bu psikolojik durum bir manipülasyon şeklidir. Manipülatör gerçekleri çarpıtarak yaşanan olayları inkar eder. Mağdur ise bu süreçte özgüvenini yavaş yavaş kaybeder. Mağdur zamanla hem sürekli özür dileyen hem de kendi kararlarından şüphe eden biri haline gelir.
Gerçekleşmiş olayları yaşanmamış gibi inkar etme, mağdura duygusal açıdan çok hassas olduğunu söyleyerek küçümsemelerde bulunma bu psikolojik baskının yöntemlerindendir. Aynı zamanda kişiyi suçlu hissettirmek ve odağı kendi hatalarından çekerek başka yere yöneltmek yine manipülasyonun belirtileri arasındadır. Bu açıdan Gaslighting son derece sinsi ve bir o kadar da yıkıcı etkileri olan manipülasyon oyunudur.
Gaslighting Nedir?
Eskiden oynanan Gas Light oyunundan ortaya gaslighting kavramı gerçeklik algısını manipüle etme şeklidir. Bu tiyatro oyununda adam önce evdeki lambaların ışığını gizlice kısar ve eşi bu durumun farkına vardığında ise bunun kadının hayal gücünün ürünü olduğunu söyler. Böylece kadının zihnini manipüle eder. Gaslighting nedir sorusuna da kişilerin yaşadığı olaylardan, kendi algısından ve bilgisinden şüphe etmesine neden olan bir manipülatif baskı yöntemi şeklinde yanıt verebiliriz.
Bu manipülasyon yöntemini kullanan kişiler genellikle olayları bilinçli olarak saptırmaya çalışır. Yaşanmış diyalogları “bunları ben söylemedim” şeklinde inkara kalkışır. Hatta mağduru birçok konuda “aşırı hassas birisin ve her şeyi büyütüyorsun” şeklinde küçümsemeye başlar. Zamanla bu sistem mağdur üzerinde kalıcı etkiler yaratmaya başlar. Mağdur kendi zihinsel süreçlerine güvenmemeye yönelir.
Gaslighting nedir sorusunun yanıtı kişilerin aile hayatından iş hayatına kadar birçok alanda görülebilecek bir manipülasyon tekniğidir. Mağduru sürekli suçlu hisseden ve özür dileyen bir kişiye dönüştüren psikolojik oyundur. Zamanla mağdur artık kendi gerçekliğini sorgulamayı da tamamen bırakır. Manipülatör tarafından yönlendirilen ve onun sunduğu anlatıya bağlı kalan biri haline gelir.
Gaslighting Ne Demek?
Son zamanlarda popüler olan psikolojik terimlerden birisi gaslighting kavramıdır. Bu kavram bir kişinin karşısındakini manipüle ederek mağduru hafızasından ve mantığından uzaklaştırmasıdır. Karşı tarafın gerçeklik algısını tamamen çökertmeye yönelik bir süreçtir. Mağdur bu manipülasyonu aldığında artık kendi gerçekliğinden uzaklaşır. Kendisini sürekli hatalı görmeye başlar. Aynı zamanda aşırı hassas biri olduğunu düşünür. Gaslighting ne demek ile ilgili olarak şunları söylemek mümkündür:
- Manipülatör gerçekleri tamamen reddeder. “Ben öyle bir şey yapmadım ya da söylemedim” gibi inkar halindedir.
- Mağdurun hafızasını hedef alır. Onda yanlış hatırladığı ya da uydurduğu algısını yaratırlar.
- Mağdurun duygularını küçümseme hakimdir. Yani mağdurun olayları çok fazla abarttığı söylenir.
- Kişi kendi hatalarını kabul etmek yerine konuyu saptırarak suçu yine mağdura yükleme yoluna gider.
- Mağdurun çevresindeki insanlara olan güvenini kırar. Bu mağdurun kendisine bağımlı hale gelmesine neden olur.
Gaslighting Nasıl Anlaşılır?
Gerçeklik algısının manipüle edildiğini anlamak için davranış ve hislerdeki duygu değişimlerine bakmak gerekiyor. Kişi hatalı olmadığını bildiği halde sürekli özür diliyorsa ve bunu tartışmayı büyütmemek için yapıyorsa bu psikolojik baskının altında demektir. Bunun yanında olayların sırasını karıştırması, verilen söz ve diyalogları doğru hatırladığından şüphe etmesi de yine içinde bulunulan manipülasyonu anlamaya yardımcı olur. Kişi karar vermekte zorlanır ve aşırı hassas olduğuna inanır.
İletişim sırasında da bu manipülasyon durumunu anlamak mümkündür. Karşı tarafa sürekli olarak yalan söylediği ya da bazı şeyleri uydurduğu söylenirse bu durum gaslighting’in en önemli kanıtlarından biridir. Net delillerinizin olmasına rağmen karşı taraf konuyu tamamen saptırıyor ve sizi de suçlu olarak çıkaracak bir senaryo çiziyorsa bir manipülasyon yapıldığını düşünebilirsiniz. Hem arkadaşlarınıza hem de ailenize ilişkinizi anlatırken de sürekli partneri savunma ihtiyacı duymanız bundan kaynaklanır. Bu durumu yaşıyor ve buna son vermek istiyorsanız gaslighting ne demek sorusunun yanıtını bilmeniz gerekiyor.
Gaslighting Yapan Kişiler Hangi Davranışları Gösterir?
Kişinin gerçeklik algısını bozmak olarak tanımlanabilen gaslighting karşı tarafın kontrolünü elinde tutmak için birtakım sistematik tavırlar sergilemesidir. Bu kişiler kendi hatalarının sorumluluğunu almaktan kaçınırlar. Fakat mağduru da sürekli olarak kendinden şüphe edecek seviyeye getirirler. En yaygın olarak ise şu davranışları gösterirler:
- Ortada en somut kanıtlar olmasına karşın bu kişiler sürekli yaptıkları eylem ve sözler konusunda yalan söyleme ve reddetme eğilimi gösterirler.
- Kişilerin görüşlerini ve duygularını önemsiz gösterirler. Genelde çok abarttıklarını ve şakadan anlamadıklarını söyleyebilirler.
- Gaslighting’i yapan kişi kendi hatalı davranışlarını gizlemek için konuyu saptırabilir. Böyle durumlarda mağduru suçlayarak dikkati kendi üzerinden başka yöne dağıtır.
- Kişinin yakın çevresini kışkırtır ve mağdurun yalnızlaşmasına neden olur. Kişinin dengesiz ve unutkan olduğunu ima ederek mağduru yalnızlaştırmaya çalışırlar.
- Bu saldırılar bir anda ortaya çıkmaz. Yavaş yavaş büyür ve zamanla daha da dozunu artırır.
Gaslighting Neden Yapılır?
Gerçekliği çarpıtma tesadüfen kurulan bir iletişim şekli değildir. Aksine tamamen bilinçli bir şekilde uygulanan strateji olduğu söylenebilir. Bir kişinin bu yönteme başvurmasının da altında yatan birçok faktör bulunur. En temel faktör ise kontrol ve güç elde etme arzusudur. Kişi bu manipülasyon şekli ile mağdur üzerinde güç elde etmeye çalışır. Mağdurun kendine olan tüm güvenini kırar ve bağımlı hale getirmeye çalışır. İlişki üzerindeki tüm kontrolü ve otoriteyi almaya çalışır.
Gaslighting’i uygulayan kişi sorumluluktan ve suçluluktan kaçmak için karşı tarafı eksikleri ile suçlar. Odağı kendi hatalarından uzaklaştırarak mağdurun aşırı tepkilerini tartışma konusu haline getirirler. Narsist kişilik bozukluğu olan kişiler kendilerini kusursuz olarak görürler. Bu kişiler kendi imajlarını korumak adına yanıldıklarını da asla kabul etmek istemezler. Haklı çıkmak için karşı tarafın zihinsel yapılarını hedef haline getirebilirler.
Gaslighting yapan kişiler çok derinlerde hem yetersizlik hem de özgüvensizlik hissi yaşar. Bu olumsuz duyguları bastırmak için karşı tarafa yetersiz ve dengesiz olduğunu hissettirmeye çalışır. Kendi eksik taraflarını sanki karşı tarafta varmış gibi gösterme eğilimi içerisine girebilir. Kendi gerçekliğine güvenemeyen mağdur genelde doğru ve yanlış olan durumları ayırt etmekte zorlanır. Böyle durumlarda manipülatörün onayına ihtiyaç duyar hale gelir. Bu nedenle mağdurun mevcut ilişkiyi terk etmesi ya da karşı çıkması mümkün olmaz.
Gaslighting Örnekleri Nelerdir?
Gaslighting’in örneklerini incelediğinizde aslında günlük hayatta birçok benzer durumla karşılaştığınızı görebilirsiniz. Sadece rutin hayatta var olan örneklerde bu durum üzeri kapalı ve fark edilmesi zor cümlelerle ortaya çıkar. Karşı tarafın gerçeklik algısını bozmayı hedefleyen ifadeler ile mağdurun zihninde soru işaretleri yaratmayı hedefler. Gaslighting’e günlük hayattan örnek vermek gerekirse şunlar söylenebilir:
- En bilinen örnek, gerçekliği inkar etme durumudur. Genelde “Ben öyle bir şey söylemedim, sen bu konuyu uyduruyorsun” ya da “kafanda çok fazla kuruyorsun” gibi cümleleri çokça sarf ederler.
- Duyguları değersizleştirme bu süreçte en çok görülen durumlardan biridir. Mağdurun çok alıngan ve hassas olduğu vurgulanır. Aşırı tepki verdiği ve çıldırdığı gibi sözler sarf edilir. Bunların her biri gündelik hayatta şahit olabileceğiniz durumlardır.
- Bir diğer örnek ise kişilere hafızalarını sorgulatmasıdır. Senin hafızan gerçekten çok kötü ve hiçbir detayı hatırlamıyorsun gibi cümlelerle mağdurun kendini sorgulamasına neden olurlar.
- Yapılan bir kötü davranışın mağdurun suçu olduğu, kişinin de bu yüzden kötü davrandığı vurgulanır. Yani suçlama noktasına kadar gidilir.
- Kişinin sosyal çevresini de kullanmaya başlar. Mağdurun çevresindekilerinin de kendisini dengesiz gördüğünü kabul ettirmeye çalışır.
- Sürekli konuyu saptırır ve kendi hatalarından çok mağdurun hatalarını konuşmaya yönelir.
Gaslighting İlişkileri ve Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?
Günlük yaşamı büyük oranda etkileyen gaslighting davranışı basit bir tartışma anında ortaya çıkan bir durum değildir. Mağdur kişinin tüm yaşam kalitesini etkileyen ve kimliğinde yıkıcı etkileri olan bir durumdur. İlişki üzerindeki etkilere bakıldığında güç dengesinin tamamen kaybolduğunu görebilirsiniz. Manipülatör kişi tüm kararları alır ve her zaman haklı hale gelir. Mağdur ise ilişkilerde tamamen pasifleşir.
Mağdur sürekli özür dileyen bir kişiye dönüşür. Tartışmanın büyümemesi için ve gerginliği azaltmak adına haklı olduğu durumlarda dahi özür dilemeye alışır. Duygusal mesafe ve izolasyon her geçen gün artış gösterir. Kişi manipülatör tarafından sürekli aşırı hassas ya da dengesiz olarak kabul edilir. Gaslighting yapan kişiden korkan mağdur bir süre sonra artık hislerini paylaşmaktan korkar ve içine kapanma eğilimi gösterir.
Günlük yaşama olan etkilerine bakıldığında ise kişi kendi mantığı ve kararlarına güvenmeyi bırakır. Basit günlük seçimlerde dahi yoğun bocalama davranışı gösterir. Kronik kaygı ve şüphe hissiyle sürekli kendini sorgular. Yoğun zihinsel yorgunlukla baş etmeye başlar. Sosyal çevresinden de kopar.
Gaslighting ile Manipülasyon Arasındaki Fark Nedir?
Manipülasyon ve gaslighting çok yakın kavramlar olsa da birbirinden ayrılan yönleri vardır. Manipülasyon bir kişinin davranışlarını ve kararlarını genelde kişinin kendi çıkarına göre yönlendirmesidir. Fakat gaslightingde doğrudan kişinin hafızası ve gerçeklik algısı ile oynamaya yönelik davranış söz konusudur. Her iki kavramı şu tabloda daha net görebiliriz:
| ÖZELLİK | MANİPÜLASYON | GASLİGHTİNG |
| Temel hedef | Belirli davranışı ve kararı ya da sonucu elde etmek | Karşı tarafın gerçeklik ve hafıza algısını çökertmeye çalışmak |
| Yöntem | Duygu sömürüsü ve rüşvet gibi durumlarda kişiyi suçlu hissettirmeye çalışmak | Yalanlama ve yaşanmışı inkar etme davranışı ile deli muamelesinde bulunma |
| Bireyin üzerindeki etkileri | Kişinin istemediği herhangi bir konuda zorlanmış hissetmesi durumu vardır. | Kişi hem kendi zihninden hem de gerçekliğinden şüphe duyar. |
| Kapsamı | Anlık ya da belirli bir çıkar odaklı gelişebilir. | Uzun vadeye yayılan bir süreçtir. Kişi fark etmeden özsaygısını kaybeder. |
| Fark edilebilir olması | Mağdur yönlendirildiğini ya da kullanıldığını hissedebilir. | Mağdur manipüle edildiğini kolay kolay anlamaz. Sorunun her zaman kendinde olduğunu düşünür. |
Gaslighting Karşısında Ne Yapılabilir?
Gerçekliğin manipüle edilmesi karşısında yapılması gereken en temel davranış şekli karşı tarafla aranıza net bir sınır koymaktır. Bu süreçte yapılabilecek en yanlış hareket manipülatör kişiye haklılığınızı kanıtlamaya çalışmak olacaktır. Karşı taraf ile tartışmak ve kendinizin haklı olduğunu vurgulamak yerine o kişiden uzaklaşmak en doğru hareket olabilir.
Her zaman kendi gerçekliğinizi korumaya özen gösterin. Yaşananları günü gününe kaydedin. Hatta önemli konuşmaları ve tarihleri yazılı not almaya dikkat edin. “Ben öyle bir şey söylemedim” dediği takdirde notlarınıza bakarak kendi gerçekliğinizden kopmazsınız. Her zaman algınıza güvenmeyi seçin. Kesinlikle size hatalı ya da aşırı hassas yakıştırması yaptıklarında doğrudan bunları üzerinize almayın.
İletişim stratejinizi değiştirin ve kendinizi kanıtlama çabasına girmeyin. Bu kısır döngüye girmemek için onların durumu sizinle aynı şekilde hatırlamadıklarını vurgulayın ve tartışmayı kapatın. Sınırlarınızın net olmasına önem verin. Kesinlikle saygısız ve itham edici bir söz kullanılırsa iletişimi sürdürmeyin. Gaslighting karşısında dış destek almanız gerekirse bir uzmana danışmaktan da çekinmeyin.
Bu içerik Psikoloji Türkiye ekibi tarafından bilgilendirme amaçlı yazılmıştır. Tanı ve tedavi için doktorunuza başvurunuz.
