İnsanlar yeni bir olay ile karşı karşıya geldiklerinde bu durum ile başa çıkmakta zorlanabilirler. Çünkü öncesinde yaşadıkları durumlar sonucunda geliştirdikleri bazı davranış örüntüleri vardır. Bu durum sonucunda da insanlar kaygılı hissedebilmektedir. Davranış bilimlerinin temelinde de yer alan savunma mekanizmaları ile insanlar bu kaygı ve güvensizlik hissini azaltmak için benliklerini koruma altına almaya çalışlar. Fakat bu geçici bir çözüm sunar. Bu geçici çözümlere Freud savunma mekanizmaları ismini vermiş ve bu birbirine benzeyen davranışları tanımlamıştır.
Dünya Sağlık Örgütü’nün 2024 verilerine göre yetişkinlerin %82’si hayatlarının en az bir döneminde yoğun anksiyeteyi bastırmak için savunma mekanizmalarına başvuruyor; üniversite öğrencileri üzerinde yapılan çok merkezli bir çalışmada ise en sık kullanılan ilk üç mekanizma baskılama (%41), inkâr (%35) ve yansıtma (%33) olarak belirlendi. Bu oranlar, ruh sağlığımızı korumak adına savunma setlerimizin ne kadar kritik olduğunu gösteriyor.
Freud’un Savunma Mekanizmaları Nelerdir?
- İnkar
- Bastırma
- Yansıtma (projeksiyon)
- Yer değiştirme
- Gerileme (regresyon)
- Mantığa bürünme (rasyonalizasyon)
- Yüceltme (süblimasyon)
- Karşıt tepki kurma (reaksiyon/formasyon)
- Bölme
- Yapma/bozma
- Mizah
- Özdeşleşme
İnkar Savunma Mekanizması
En tehlikeli savunma mekanizmasıdır. İnsanlar istemedikleri bir durum ile karşı karşıya kaldıklarında o durumu yok sayarlar. Sanki hiç yaşanmamış gibi davranırlar. Kayıp ve yas yaşayan bireylerde de inkar savunma mekanizması ile sık sık karşılaşılmaktadır. Bu mekanizmayı kullanan bireyler gerçeği inkar ederler. Genellikle ağır psikolojik vakalarda karşılaşılan bir semptomdur.
İnkar Savunma Mekanizması Örnek: Elif Hanım düzenli olarak yaptırdığı sağlık muayenesi sonucunda ölümcül bir hastalığa sahip olduğunu öğrenmiştir. Daha sonra birçok farklı doktora gitmiştir. Gittiği tüm doktorlar bu sonucu doğrulamış ve kendisine anlatmıştır. Fakat Elif Hanım bu durumu kabul etmemiştir. Elif hanımın bu davranışı inkar savunma mekanizmasına bir örnektir.
Bastırma Savunma Mekanizması
İnsanların istemedikleri anlarda kaygı uyandıran olayları yada kişileri hatırlamaması bastırma savunma mekanizmasıdır. Anna Freud bu savunma mekanizmasını ‘güdülenmiş unutma’ olarak tanımlar.
Bastırma Savunma Mekanizması Örnek: Burak 5 yaşındayken annesi onu, kardeşini ve babasını terk etmiş ve geri dönmemiştir. Burak şuan 28 yaşında ve başarılı bir iş insanıdır. Fakat sosyal hayatında annesinden hiç bahsetmemektedir. Hatta ona sorulduğunda bile aile üyelerinden sadece babası ve kız kardeşinin ismini söylemektedir.
Yansıtma (Projeksiyon) Savunma Mekanizması
Bireylerin kendi sahip oldukları istek veya dürtülerini başkalarına atfetmesi yansıtma savunma mekanizmasıdır. Bireyler bu dürtüleri kendinde istemezler. Başkalarınınmış gibi davranırlar.
Yansıtma (Projeksiyon) Savunma Mekanizması Örnek: Pekte hayırsever olmayan bir iş insanı bir röportajında insanların artık maddi zorluklarla boğuşan insanları önemsemediklerini herkesin kendi derdinin olduğunu ifade ederek yansıtma yapmıştır. Eşini aldatmaktan korkan birinin rahatlıkla partnerinin onu aldattığını ifade etmesi de bir yansıtma örneğidir.
Yer Değiştirme Savunma Mekanizması
Bireylerin var olan bir dürtüsünü başka bir hedefe yönlendirmesidir. Mesela annesiyle iyi ilişki kuramamış bir birey öfke ve nefretini tüm kadınlara yönlendirerek hepsinden nefret ettiğini dile getirebilir.
Gerileme (Regresyon) Savunma Mekanizması
Gerileme savunma mekanizmasını bir örnekle anlatmak daha doğru olacaktır. Örneğin, bir kardeşin dünyaya gelmesi ile ilk çocuğun bir önceki gelişim dönemine dönmesidir. Mesela tekrar emzik veya parmak emmeye başlaması bir gerilemedir.
Gerileme Savunma Mekanizması Örnek: Çağla ilkokul çağına gelmiş bir çocuktur. Fakat kardeşi doğduktan sonra bebek gibi konuşmaya başlamıştır. Çağlanın bu davranışı gerileme savunma mekanizmasına bir örnektir.
Mantığa Bürünme (Rasyonalizasyon)
Bireylerin istemedikleri durumları/olayları mantıksal bir zemine oturtmasıdır. Bu savunma mekanizmaları diğer insanlar tarafından kolayca fark edilebilirken bireyin kendisi fark edemez. Bireylerin normal yaşam rutinleri içerisinde istemedikleri durumların çoğuna ürettikleri bahaneler esnasında mantığa bürüme savunma mekanizması devreye girmektedir.
Mantığa Bürünme Savunma Mekanizması Örnek: Sınavdan düşük not alan öğrenci, “Hoca zaten torpilli öğrencileri geçiriyor.” diyerek çalışmamasını meşrulaştırır.
Yüceltme (Süblimasyon) Savunma Mekanizması
Bireylerin istenmeyen dürtülerini veya duygularını sosyal olarak kabul edilen daha üretken olabilecek bir şeye yöneltmesi yüceltme savunma mekanizmasıdır.
Yüceltme Savunma Mekanizması Örnek: Evlilik bir yüceltme olabilir. Mesela cinsel saldırganlığı kontrol altına alabilmek için toplumsal olarak kabul edilebilir olan evliliğe yönelmek veya saldırgan dürtülere sahip birinin asker olması yüceltmedir.
Karşıt Tepki Kurma (Reaksiyon/Formasyon)
Bireylerin istenmeyen dürtülerini tersine çevirmesidir. Olanın tam tersine inanmasıdır. Karşıt tepki kurma savunma mekanizması 7-11 yaş aralığında sıklıkla karşımıza çıkmaktadır.
Karşıt Tepki Kurma Savunma Mekanizması Örnek: Patronundan nefret eden ve sürekli onu sevmediğini dile getiren birinin patronu ile karşılaşınca onu çok sevdiğini o olmadan iş yerinde neşe olmadığını söylemesi bir karşıt tepkidir. Veya homoseksüel eğilime sahip bir bireyin homoseksüelleri sık sık aşağılaması kötü yorumlar yapması bir karşıt tepkidir.
Bölme Savunma Mekanizması
Özellikle Borderline Kişilik Bozukluğunda sıkça görülen bir savunma mekanizmasıdır. Bireyler her şeyi iki uçta değerlendirirler ortası yoktur. Ya siyah ya beyazdır. Ya iyi ya kötüdür. Bireylerin içindeki iyiyi ve kötüyü bir arada göremezler.
Yapma Bozma Savunma Mekanizması
Bireylerin istemediği düşünceleri engelleyebilmek için farklı mimik ve davranış rutinleri oluşturması yapma/bozma savunma mekanizmasıdır. Obsesif- Kompulsif Bozuklukta sıklıkla kullanılan bir mekanizmadır.
Yapma/Bozma Savunma Mekanizması Örnek: Ailesine sık sık şiddet uygulayan bağımlı bir ebeveynin her sene çocuklarına çok şatafatlı doğum günü partileri organize etmesi veya kirlendiği düşüncesini uzaklaştırmak için düzenli olarak ellerini yıkayan bir birey yapma-bozma mekanizmasını kullanıyordur.
Mizah
Kişi, zorlu duyguları şakaya dönüştürerek paylaşımı kolaylaştırır.
Sağlıklı olduğu ölçüde bağ kurma ve dayanıklılık işlevi görür; ancak alaycılığa kaçarsa savunma olmaktan çıkabilir.
Mizah Savunma Mekanizması Örnek: Kemoterapi gören hasta, saç dökülmesini espriye vurarak arkadaşlarını rahatlatır.
Özdeşleşme
Kişi, güçlü ya da hayranlık duyduğu figürün özelliklerini benimser.
Kısa vadede benlik saygısını beslese de bireysel kimlik oluşumunu geciktirebilir.
Özdeşleşme Savunma Mekanziması Örnek: Yeni stajyer, ofisin liderinin üslubunu ve jestlerini taklit eder.
Savunma Mekanizmaları Örnekleri (Günlük Hayattan)
Savunma mekanizmaları, kişilerin bilinç dışı olarak ruhsal acılarıyla başa çıkmalarını sağlayan stratejilerdir. Aşağıda, bahsettiğiniz savunma mekanizmaları örnekleri günlük hayatta karşılacabileceğimiz örneklerdir.
Savunma Mekanizması | Günlük Hayattan Örnekler |
İnkar | Ahmet, sigara içmenin sağlığına zarar verdiğini kabul etmekte zorlanır ve sürekli olarak “Benim için bir sorun olmadı” der. |
Bastırma | Elif, çocukken yaşadığı köpek saldırısını tamamen unutmuş gibi davranır, ancak köpekleri gördüğünde anksiyete yaşar. |
Yansıtma | Merve, işyerindeki tembelliğini sürekli olarak iş arkadaşı Burak’a atfeder, “Burak hiçbir şey yapmıyor” diye şikayet eder. |
Yer değiştirme | Can, patronundan aldığı azarı, evde kardeşi Ayşe’ye bağırarak çıkartır. |
Gerileme | Selim, üniversite sınavlarına hazırlanırken stres altında eski çizgi filmleri izleyip çocuk oyuncaklarıyla oynamaya başlar. |
Mantığa bürünme | Derya, babasının vefatı sonrası, bu durumu “Herkesin başına gelecek bir şey” diyerek duygusal bir tepki göstermez. |
Yüceltme | Barış, yeni tanıştığı Leyla’yı tüm arkadaşlarına mükemmel bir insan olarak anlatır, onun hatalarını görmez. |
Karşıt tepki kurma | Simge, ofiste çok sinirlendiği Cenk’e karşı aşırı derecede nazik davranır, ona sürekli yardım teklif eder. |
Bölme | Tolga, ayrıldığı sevgilisi Zeynep’i tamamen kötü olarak nitelendirir, ilişkideki iyi zamanları unutur. |
Yapma / Bozma | Ece, eşi Ali ile kavga ettikten sonra ona sürpriz bir tatil planlayarak ilişkideki hatalarını ‘düzeltmeye’ çalışır. |
Savunma Mekanizmaları İçin Psikoterapi
Psikoterapide amaç, savunmaları “kaldırmak” değil, esnetmek ve bireyin bilinçli başa-çıkma repertuarını genişletmektir. Terapist, danışanın hazırbulunuşluk düzeyine göre savunmanın kökenini keşfeder, ardından yüceltme, mizah, öz-farkındalık gibi olgun mekanizmaları pekiştirir. Böylece kişi, tehdit algısını azaltırken psikolojik büyümeye de alan açar.
1. Psikodinamik Terapi
Psikodinamik terapi, savunma mekanizmalarının bilinçdışı kökenlerine odaklanır. Kişinin erken çocukluk yaşantılarını, anne-baba ilişkilerini ve geçmiş travmalarını analiz ederek, bugünkü savunmaların nasıl şekillendiğini anlamaya çalışır.
Bu terapide amaç, savunmanın kökenini anlamak ve onu daha işlevsel bir davranışa dönüştürmektir. Örneğin, sürekli “bastırma” mekanizmasını kullanan biri, terapide bu bastırılmış içeriği fark edip dışa vurabildikçe ruhsal rahatlama yaşar. Terapist, aktarımlar (transference) ve tekrar eden ilişki kalıpları üzerinden danışanı içgörü kazanmaya davet eder.
2. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
BDT, savunma mekanizmalarını otomatik düşünceler ve davranış kalıpları üzerinden ele alır. İnkâr, felaketleştirme, kişiselleştirme gibi işlevsiz düşünce biçimleri, BDT’de yeniden yapılandırılır.
Danışan, kullandığı savunmanın neye hizmet ettiğini keşfeder; yerine daha esnek ve gerçekçi düşünme biçimleri geliştirir. Örneğin sürekli “mantığa bürüme” eğiliminde olan biri, duygularıyla yüzleşmeden sadece akılcı açıklamalarla kendini oyaladığını fark eder. Terapi, bu kişiyle duygulara adım adım yaklaşma üzerine çalışır.
3. Şema Terapi
Şema terapi, çocuklukta gelişen temel inanç kalıplarının (şemaların) ve bunlara karşı geliştirilen başa çıkma stillerinin (yani savunma mekanizmalarının) üzerine kurulur.
Bir birey “Değersizim” şeması taşıyorsa, bu şemayla başa çıkmak için “uyum bozucu başa çıkma yolları” geliştirir: aşırı uyum, kaçınma veya saldırganlık. Örneğin sürekli “karşıt tepki geliştirme” gösteren biri, kendi içsel korkularını bastırıp tam tersi şekilde davranarak şemadan kaçınır. Terapist, danışana bu döngüyü fark ettirip, yeni bir şema-duygu-davranış üçgeni kurmasında yardımcı olur.
4. EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma Ve Yeniden İşleme)
EMDR, travma temelli savunma mekanizmalarıyla çalışmakta oldukça etkilidir. Travmanın yarattığı yoğun anksiyete ve kaçınma tepkileri (örneğin bastırma, inkâr, dissosiyasyon) terapi sürecinde duyarsızlaştırılır.
Danışan, travmatik anıya yeniden temas ederken zihinsel olarak güvenli bir mesafede kalır. Bu sayede savunmalar esner ve kişinin olayla başa çıkma biçimi daha sağlıklı bir hâle dönüşür. Örneğin, bir kazadan sonra hiçbir araca binemeyen bir birey, EMDR ile bu anının duygusal yükünü boşaltıp yeni bir anlam çerçevesi geliştirebilir.
5. Mindfulness Temelli Terapiler (MBCT, ACT Vb.)
Mindfulness terapileri, savunma mekanizmalarıyla savaşmak yerine onları “gözlemlemeyi” öğretir. Bastırma ya da kaçınma gibi savunmaları fark etmek ve onlara tutunmadan geçip gitmelerine izin vermek esastır.
Bu yaklaşımlar, “şu an”da kalmayı, yargılamadan deneyimi gözlemlemeyi ve zihinsel esneklik geliştirmeyi destekler. Örneğin, öfkesini sürekli bastıran biri, terapide bu duygunun bedenindeki etkilerini fark ederek, onu kabul etmeyi ve ifade etmeyi öğrenebilir.
6. Varoluşçu Terapi
Varoluşçu yaklaşım, bireyin yaşamla, ölümle, özgürlükle ve anlam arayışıyla yüzleşmesini hedefler. Savunma mekanizmalarını, kişinin varoluşsal kaygılarını bastırma yolları olarak yorumlar.
Terapist, danışanın hayatla ilgili “kaçtığı” alanları görmesine yardımcı olur. Örneğin sürekli “mizah”la acısını örten bir danışan, sonunda bu acının kaynağıyla temas ederek duygusal bir açılım yaşayabilir. Bu terapi, yüzleşmeyi ve otantik bir yaşam sürmeyi destekler.