Tükenmişlik sendromu, uzun süreli ve yoğun strese maruz kalma sonucunda ortaya çıkan fiziksel, zihinsel ve duygusal tükenme halidir. Kronik yorgunluk, motivasyon kaybı, çevreye karşı ilgisizlik ve verimlilikte düşüş gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Stres kaynaklarını belirlemek, iş ve yaşam dengesini düzenlemek ve gerektiğinde uzman desteği almak tükenmişlikle başa çıkmada önemlidir.
Tükenmişlik sendromu kişinin yıpratıcı ve uzun süreli strese maruz kalması nedeniyle ortaya çıkan çok yönlü tükenme halidir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), bu sorunu mesleki bir durum olarak nitelendirmiştir. Yani yalnızca bir yorgunluk olarak ele almak eksik bir tanımlamadır. Kişinin enerji depolarının tamamen boşalması ve motivasyonun düşmesi olarak açıklanabilir.
Yapılan birtakım bilimsel çalışmalar kronik stres durumunun kişinin hem duygu hem de stres yönetimi üzerindeki kontrolünü kaybettiğini göstermiştir. Bu süreç üç farklı boyutta ilerlemektedir. Ruhsal ve fiziksel tükenme kişinin dinlenmekle geçmeyen sürekli bitkinlik hali yaşamasıdır. Bir diğer boyut ise duygusuz hale gelmektir. Kişi işine ve çevresine karşı duygusuzlaşır ve yabancılaşır. Düşük başarı hissi de bunların sonucunda ortaya çıkar.
Kişinin çok fazla çalışmasına karşın hiçbir takdir görmemesi bu süreci tetikleyen unsurlardır. Bu açıdan bakıldığında tükenmişlik sendromu yalnızca basit bir bedensel ya da zihinsel yorgunluk değildir. Kişilerin günlük rutinini olumsuz yönde etkileyebilecek kadar ciddi bir durumdur.
Tükenmişlik Sendromu Nedir?
İş ya da günlük yaşantıda kronik strese uzun süre maruz kalmanın beraberinde getirdiği fiziksel ve duygusal tükenme hali tükenmişlik sendromu olarak isimlendirilir. Bu problem mesleki bir fenomen olarak kabul edilmekle birlikte kişinin günlük yaşadığı yorgunluktan oldukça farklıdır. Kişi tükenmişlik sendromu yaşadığında tüm enerji depolarını boşaltmış olur. Tükenmişlik sendromu nedir diye sorulduğunda da karşımıza klasik depresyondan farklı bir tablo çıkar.
Kronik stres durumu kişilerin hem yaptıkları işe hem de çevrelerine karşı yabancılaşma hissi ortaya çıkarır. Kronik stresin giderek yoğun hale gelmesi ve kişinin yaşadığı bu problemin farkına varmaması zamanla tükenmişliğe kadar ulaşmasına neden olur. Uzun süreli ve yoğun yaşanan stres en temel nedenlerinden biridir. Tükenmişlik sendromu nedir sorusuna yanıt verebilmek için şunları söyleyebiliriz:
- Kronik bitkinlik türüdür. Kişinin gün içerisinde uyuması ve dinlenmesi ile geçmeyecek fiziksel ve zihinsel yorgunluktur.
- Yapılan işe, çevreye ve hayata karşı kişide yüksek ilgisizlik oluşur. Çevresine karşı alaycı ve mesafeli bir tutum sergiler.
- Verimliliğin düşmesi nedeniyle kişinin kendi yeteneklerinden şüphe etmesi durumu vardır. Sürekli başarısız hissetmesi durumu söz konusudur.
- Kişide birtakım fiziksel belirtiler de görülür. Baş ağrısı ve sindirim sistemi bozuklukları bunlardan bazılarıdır.
- Özgüven kaybı yaşanır ve aşırı çaresizlik durumu söz konusudur.
Kimler Tükenmişlik Sendromu Yaşayabilir?
Tükenmişlik problemi çağımızın en çok karşılaşılan psikolojik sorunları arasında yer alıyor. Bu problem yalnızca belirli bir meslek grubuna ya da yalnızca zayıf karakterli insanlara özgü gelişen bir durum değil. Aksine toplumun birçok kesiminde ve her meslekten kişide ortaya çıkabilecek rahatsızlıklardandır. Kronik strese ve yüksek beklentilere maruz kalan kişilerde görülebilir. Beynin stres yönetimi kapasitesi sınırlanırsa kişi yüksek bir dirence sahip olsa da tükenmişlik sendromu ile karşı karşıya kalabilir. Bu sendromu yaşama riski en yüksek olan kişiler arasında şu gruplar sayılabilir:
- Her konuda çok mükemmeliyetçi olan kişiler
- Hayata, işine ve ailesine karşı yüksek sorumluluk hissedenler
- Sağlık, eğitim ve hizmet sektöründe çalışan kişiler
- Bakım hizmeti verenler ya da hastası olup ona bakanlar
- İş yerinde kararları önemsenmeyen ve yaptığı işler takdir edilmeyenler
- İş ve özel yaşam dengesini kurmakta zorlanan kişiler
Tükenmişlik Sendromu Neden Olur?
Kişiler günümüzde tükenmişlik problemini tek bir nedene dayalı olarak yaşamazlar. Bundan dolayı tükenmişlik sendromu neden olur sorusuna birçok durum ile yanıt vermek mümkündür. Kişilerin aşırı ve yönetilmesi güç iş yükünün olması sorunun temel nedenlerindendir. Kişiler kendi kapasitelerinin üzerinde çok fazla iş sorumluluğu alıyorsa ve sürekli yetiştirme baskısı varsa bu kişilerde tükenmişlik ortaya çıkabilir.
Yapılan işlerin üzerinde kişinin söz sahibi olmaması da önemli nedenlerden biridir. Süreçleri yönetememek ve sürekli baskı altında hissetmek de yine kişinin tükenmiş hissetmesine neden olabilir. Hem özel yaşantıda hem de iş yaşantısında kişinin adaletsiz ve takdir görmediği ortamda olması önemli nedenlerden biridir. Tükenmişlik sendromu kişilerin kendisine gerçek dışı hedefler koyması ve hata yapmasından aşırı korkması neticesinde de ortaya çıkabilir.
Tükenmişlik sendromu neden olur sorusunun bir diğer önemli nedeni de kişinin sınır çizmekte zorlanması ve iş ya da özel yaşamında yalnız hissetmesidir. Hayatta gösterilen yetersiz sosyal destek ya da dertleşecek kimsenin olmaması kişilerin tükenmişlik yamasının temel nedenleri arasında yer alıyor. Bunların yanında bireylerin kendi kişilik değerleri ile çalıştığı kurumun beklentilerinin örtüşmemesi de nedenler arasında gösterilebilir.
Tükenmişlik Sendromu Kendini Nasıl Gösterir?
İş ve özel yaşantı üzerinde son derece olumsuz etkileri olan tükenmişlik sendromu belirtileri farklılık gösterir. Bu sendrom bir anda ortaya çıkmaz. Aksine zamanla kişide biriken ve zihni, bedeni yavaşça etkisi altına alan bir süreçtir. Vücut ve zihin bu baskıyı artık bir süre sonra taşıyamaz hale gelir. Tükenmişlik sendromu belirtileri konusunda şunları söylemek mümkündür:
- Kişi hem duygusal hem de zihinsel olarak kendinde birtakım durumları fark etmeye başlar. Sürekli çaresizlik ve boşluk hissi yaşar.
- Çabuk öfkelenen bir yapıya dönüşür. İnsanlara ve işlere karşı tahammülsüzlük baş gösterir.
- Kişinin dinlenmekle geçmeyen kronik yorgunluğu vardır.
- Baş ve kas ağrılarında süreklilik görülür.
- Kişinin bağışıklık sistemi zayıflar ve bu sindirim sorunlarına ve uyku problemlerine neden olur.
- Sorumluluktan kaçınır ve işleri de sürekli olarak erteler. Sosyal çevreden ve arkadaş çevresinden geri çekilme gibi davranışlar sergiler.
- Yeme alışkanlıkları bozulur, alkol ve tütün kullanma eğilimi artar.
- Odaklanmada güçlük yaşar ve unutkanlık başlar.
- Karar vermekte zorlanır ve üretkenlikte de belirgin bir düşüş yaşar.
Tükenmişlik Sendromunun Evreleri Nelerdir?
Çağımızın ciddiye alınması gereken psikolojik sorunlarından biri olan tükenmişlik sendromu kendini farklı evrelerle gösterir. Kişiler şikayetçi oldukları stresli yaşam nedeniyle bu sendroma daha hızlı yakalanabilme riski taşıyor. Fakat herkeste aynı şiddette kendini göstermiyor. Buna göre tükenmişlik sendromu evreleri hakkında şunlar söylenebilir:
Coşku ve Şevk Dönemi/ Enthusiasm
Tükenmişlik durumunun ilk evresi coşku ve şevk evresidir. Kişi bu dönemde iş hayatına karşı isteklidir. Yüksek umutlarla doludur ve tamamen motive bir dönemdedir. Mesleki hayata karşı yüksek beklentiler içerisindedir. Hatta bu beklentiler gerçekçi olamayacak boyutlardadır. Bundan dolayı beklentileri kendi kapasitesinin çok üzerindedir. Tükenmişlik sendromu evreleri içerisinde kişinin enerjisinin en yüksek olduğu seviyedir.
Durağanlaşma Dönemi/ Stagnation
Durağanlaşma dönemi ise tükenmişlik sendromu yaşayan kişinin hem duygusal hem de fiziksel yorgunluğun başladığı zaman dilimidir. Bu süreçte iş yaşamı kişinin sosyal yaşamının önüne geçmeye başlamıştır. Bu durum zamanla işe olan isteğini ve mutluluğunu azaltmaya başlar. Hatta mesleğini icra ettiği dönemlerde kişinin karşılaştığı küçük problemlerde dahi kişi rahatsızlık hissi duymaya başlar. Tükenmişlik sendromu evreleri içerisinde yaptığı her davranışı ve çalışmayı sorgular.
Engellenme Dönemi/ Frustration
Engellenme döneminde kişi karşılaştığı olumsuzlukları ve çalışma koşullarını değiştiremeyeceğini fark eder. Bu dönemde kişi kendisini çok yoğun bir şekilde engellenmiş hissedebilir. Yaptığı işe karşı artık ilgisiz hale gelebilir. Bunun yanında olumsuz bir tutum geliştirmeye başlayabilir. Buna ek olarak kaçınma davranışları gösterebilir Ani öfkelenmeler yaşayabilir, uyku problemleri hayatını daha da çıkmaza sokabilir. Bunların yanında kişi engellenme evresinde mide ve bağırsak sorunlarıyla da karşılaşabilir.
Umursamazlık Dönemi/ Apathy
Tükenmişlik sendromunun son dönemi kişinin umursamamaya başladığı dönemdir. Artık kişide umursamazlık ve inançsızlık kendini göstermeye başlar. Kişide çevresine karşı duygusal tepki vermeme durumu gelişir. Aynı zamanda yoğun çaresizlik duygusu vardır. Birçok işi ya da davranışı sevdiği için değil de artık mecbur olduğunu hissettiği için yapmaya başlar. Bunların yanında kişide hem kaygı hem de stres yaratan bir faktör haline gelir. Çalışma isteği yok olurken kişisel başarısı da düşmeye başlar.
Tükenmişlik Sendromu ile Depresyon Arasındaki Fark Nedir?
Tükenmişlik durumu depresyon ile çok benzer özelliklere sahiptir. Fakat her ikisi aynı anlama gelen kavramlar değildir. Burnout sendromu ile depresyonun hem ortaya çıkış hem de birtakım benzer belirtileri olması her ikisinin de karıştırılmasına neden olmaktadır. Bununla birlikte Tükenmişlik sendromu ve depresyon arasında şu tarz bir farklılık vardır:
| TÜKENMİŞLİK SENDROMU | DEPRESYON |
| Genelde iş ve bakım verme gibi çok stresli bir süreç ile ilgilidir. | Ortaya çıkması için belirli bir stres kaynağına gereksinim duyulmaz. |
| Yorgunluk ve isteksizlik bu dönemde stres kaynağı ile ilgili olabilir. | İsteksizlik ve çökme hissi hayatın her alanına yayılmıştır. |
| Kişiler dinlenme ve stres kaynağından uzaklaştıklarında bir nebze de olsa rahatlar. | Dinlenmek çoğu zaman bu sorunun belirtilerini ortadan kaldırmaz. |
| Kişi belirli alanlarda kendini motive edebilir. Keyif alabilir seviyeye gelebilir. | Depresyonda kişiler önceleri keyif aldıkları alanlara karşı haz ve ilgi kaybı yaşar. |
| Temel sorun kronik strestir. | Umutsuzluk ve değersizlik hissi yanında yoğun çökme hissidir. |
Tükenmişlik Sendromu Ne Kadar Sürer?
Tükenmişlik sendromunun ne zaman başladığı, kişinin çalışma ve hayat koşulları gibi unsurlar sendromun süresi üzerinde etkilidir. Bu nedenle tükenmişlik sendromu ne kadar sürer yanıtı da bu problemi yaşayan kişiden kişiye değişir. Belirtilerin süresi ve yaşanan stresin yoğunluğu tükenmişlik sendromunun süresi üzerinde büyük etkiye sahiptir. Bununla birlikte yaşadığı ve çalıştığı ortamda stres kaynağının ortadan kaldırılıp kaldırılmamasına da bağlı olduğu söylenebilir. Genellikle hafif düzeyde yaşanan tükenmişlik sendromu dinlenme ve yaşam koşullarına göre yapılan değişikliklerle birlikte birkaç hafta içerisinde azalma gösterebilir. Fakat yoğun stres devam ediyorsa ve uzun süreli ise kişinin toparlanma süreci de aylar sürebilir.
Burnout sendromu belirtilerinin devam etmesine rağmen eğer kişi hala aynı çalışma temposunu sürdürmeye devam ediyorsa ve yeterince dinlenmiyorsa iyileşme süreci daha da uzayabilir. Böyle durumlarda kişi yalnızca kısa süreli tatil yapmak yerine iş ve yaşam dengesini yeniden düzenlemek isteyebilir. Bununla birlikte uyku düzenine dikkat etmesi ve düzenli hareket etmesi son derece önemlidir.
Tükenmişlik yaşayan kişinin iyileşmesi bir anda gerçekleşebilecek bir durum değildir. Bundan dolayı tükenmişlik sendromu ne kadar sürer konusuna tek açıdan cevap vermek kolay olmaz. Hem enerji seviyesinin yükselmesi hem motivasyonunun geri dönmesi bu kişinin kendisini yeniden iyi hissetmesi için zamana gereksinim duyulan durumlardır. Özellikle uzun süredir devam ediyorsa günlük yaşamı da ciddi oranda etkiler. Böyle durumlarda dinlenmeye rağmen hala kişide bir düzelme yoksa psikiyatri veya psikoloji uzmanından kişinin destek alması son derece önemlidir.
Tükenmişlik Sendromu Nasıl Geçer?
Tükenmişlik sendromu yaşayan kişiler bu konuda öncelikle farkındalık sahibi olmalıdır. Kişi kendisinin böyle bir sürecin içerisinde olduğunu fark etmesi durumu için kalıcı bir çare aramasına olanak tanır. Tükenmişlik sendromu nasıl geçer sorusuna yanıt olarak öncelikle kişi sürekli olarak maruz kaldığı stres ortamından uzaklaşmalıdır. Bu stresin neden kaynaklandığını belirlemesi son derece önemlidir.
Yalnızca birkaç gün dinlenmek kısa süreli rahatlama sağlasa da uzun süreli tükenmişlik kişinin yaşam ve çalışma düzeninde değişiklikler yapmasını gerekli hale getirebilir. Buna göre tükenmişlik sendromu nasıl geçer ile ilgili şu şekilde yanıt vermek mümkündür:
- Kişinin ilk olarak stres kaynağını belirlemesi gerekir. Aşırı sorumluluk mu alıyor yoksa iş yoğunluğu mu fazla bunları en temelinde değerlendirmesi gerekir. Sizi çok zorlayan faktörleri belirlediğinizde nasıl bir yol izleyeceğinize karar verebilirsiniz.
- Çalışma ve dinlenme arasında bir denge oluşturmanız son derece önemlidir. Örneğin gün içerisinde düzenli molalar vermek ve mesai saatleri dışında işle ilgilenmemek tükenmişlik sendromu belirtilerini azaltabilir.
- Her gün mutlaka düzenli olarak uyumaya önem vermelisiniz. Günlük olarak yeterli ve düzenli uyuduğunuzda hem fizyolojik hem de psikolojik olarak kendinizi daha enerjik hissedersiniz.
- Kendinizi çalışma temposuna kaptırıp hafif egzersizleri ihmal etmemelisiniz. Örneğin yürüyüş gibi egzersizleri günlük olarak düzenli yapmanız stresin de azalmasında önemli bir etkiye sahiptir.
- Belirli aralıklarla güvendiğiniz kişilerle duygularınızı paylaşabilirsiniz. Kendinizi sosyal olarak daha izole etmemeniz için sosyal destek almak son derece önemlidir.
- Belirtiler normalden daha uzun sürüyorsa ve günlük yaşamınızı olumsuz bir şekilde etkilemeye başladıysa bir psikiyatriden veya psikologdan uzman desteği alabilirsiniz.
Tükenmişlik Sendromuyla Nasıl Başa Çıkılır?
İnsanın hayattan uzaklaşmasına ve yaşam enerjisinin kaybolmasına neden olan tükenmişlik durumu ile başa çıkmak mümkündür. Tükenmişlik sendromu ile nasıl başa çıkılır sorusuna kişinin yaşadığı stres durumuna göre yanıt vermek mümkündür. Günlük yaşamdaki yükü azaltması bu süreçte son derece önemli bir faktördür. Kişinin bu süreçte ilk olarak önceliklerini yeniden belirlemesi gerekir.
Her sorumluluğu aynı anda tamamlamaya çalışması bir insanın normalden daha fazla stres altında kalmasına neden olabilir. Böyle durumlarda ilk olarak işleri önceliklendirmek gereklidir. Hatta bazı görevleri ertelemeli ve belirli bir düzen içerisinde çalışmaya kendini alıştırmalıdır.
Sınırlar koyması yine önemli etkenlerden biridir. İş saatleri dışında herhangi bir işle ilgilenmemek gerektiğinde fazla gelen işler konusunda “hayır” diyebilmek tükenmişlik sendromunu azaltmak veya bununla başa çıkmak için oldukça önemlidir. Kişinin düzenli olarak molalar vermesi uzun süre kesintisiz çalışmaması açısından önemlidir. Bu molalar zihinsel olarak yorgunluğunuzu azaltmanıza yardımcı olur. Bunun yanında beslenmeye de dikkat etmelisiniz.
Düzenli uyku, yeterli beslenme ve fiziksel aktivite sizi bedensel ve zihinsel olarak rahatlatır. Bunun yanı sıra destek almaktan kesinlikle çekinmemelisiniz. Yakınlarınızla durumunuzu konuşmalısınız, gerekiyorsa bir uzmandan yardım almalısınız. Tükenmişlik sendromu aşırı ilerleme gösterdiyse ve kişi artık tamamen hayattan kopuk durumda ise uzman desteği bu süreçte çok önemlidir.
Bu içerik Psikoloji Türkiye ekibi tarafından bilgilendirme amaçlı yazılmıştır. Tanı ve tedavi için doktorunuza başvurunuz.
